DEHB tanısı klinik görüşme, gelişim öyküsü, farklı ortamlardan gelen gözlemler ve günlük işlevsellik birlikte değerlendirilerek konur. Klinisyen benzer belirtilerle ortaya çıkan veya DEHB’ye eşlik edebilen durumları da inceler.

DEHB tanısı nasıl konur ve görüşme nereden başlar?
Değerlendirmede önce kişinin, ailenin veya okulun neden yardım aradığı konuşulur. Bir çocuk matematikte zorlanırken bir başkası arkadaş oyunlarında sıra beklemekte güçlük yaşayabilir. Aynı başvuru cümlesi çok farklı bir durumu ifade edebilir. Klinisyen belirtilerin ilk fark edildiği dönemi, o sırada ev ve okul düzenini, daha önce denenmiş destekleri ve kişinin gelişim öyküsünü inceler. Çocuklar ve ergenler de kendi yaşantılarını anlatabilir. Çocuğun “sıkılıyorum” demesi, yetişkinin dışarıdan gördüğü davranışın hangi görevle ilişkili olduğunu anlamaya yardım edebilir.
Görüşme yalnızca güçlükleri listelemekten ibaret değildir. Kişinin daha kolay katıldığı görevler ve iyi işleyen destekler de sorulur. Örneğin yazılı yönergeyle bağımsız çalışan bir çocuğun sözlü yönergelerde neden tekrar istemek zorunda kaldığı incelenebilir. Aynı zamanda uyku, sağlık, kullanılan ilaçlar ve öğrenme öyküsü hakkında bilgi alınır. Yetişkin başvurusunda kişinin okul yıllarından ve bugünkü iş, ev ya da ilişkilerinden somut örnekler vermesi yararlıdır. Öyküde boş kalan noktalar için sonraki görüşmede ek bilgi alınabilir.
DSM-5-TR ölçütlerine göre DEHB tanısı nasıl konur?
DSM-5-TR’de dikkatsizlik ile hiperaktivite ve dürtüsellik iki belirti alanı olarak ele alınır. İlgili alanda 16 yaş ve altında en az altı, 17 yaş ve üzerinde en az beş belirti aranır. Belirtilerin en az altı aydır sürmesi ve kişinin gelişim düzeyine göre beklenenden belirgin olması gerekir. Birkaç belirtinin 12 yaşından önce başlamış olması, birden fazla ortamda görülmesi ve işlevselliği etkilemesi de değerlendirilir. Tanı kararı bütün koşulların, görüşme ve gözlem bilgilerinin birlikte ele alınmasına dayanır.
Belirti sayısı klinik değerlendirmenin bir parçasıdır. Benzer bir zorluk farklı davranışlar şeklinde anlatılabilir ve her anlatım yeni bir belirti olarak sayılmayabilir. Örneğin eşyaların unutulması, kaybolması ve sık aranması anlatıldığında bunların birbirine bağlı olaylar mı yoksa farklı güçlükleri gösteren örnekler mi olduğu sorulur. Klinisyen belirtileri kişinin yaşı ve günlük sorumlulukları bağlamında inceler. Gelişim döneminden gelen bilgilerle bugün yaşanan güçlükler ayrı ayrı ele alındığında başlangıç ve seyir daha iyi anlaşılır.
Ev, okul ve iş gözlemleri DEHB tanısında nasıl birleştirilir?
Evde sakin görünen bir çocuk, okulda uzun yazılı görevlerde dağılabilir. Yoğun destek alan bir kişi belirli bir ortamda zorlanmasını daha az belli edebilir. Klinisyen gözlemciler arasındaki farklılıkları bir hata olarak değerlendirmek yerine beklentileri, görevleri ve yardımı karşılaştırır. Belirtilerin her ortamda aynı örnekle ortaya çıkması gerekmez. Okulda yazılı çalışmayı sürdürme, evde ise çantayı hazırlama sırasını koruma güçlüğü benzer bir işlev alanını düşündürebilir.
Öğretmen yorumlarını toplarken tüm sınıfı ilgilendiren bir karşılaştırma yerine çocuğun belirli bir görevi nasıl yaptığına odaklanmak yararlıdır. Yetişkinler için de işte, evde veya sosyal etkinliklerde görülen güçlükler ayrı ayrı anlatılabilir. Bir işi teslim etmek için her defasında son gece çalışmak veya aile takviminin takibini sürekli başkasına bırakmak somut örneklerdir. Günlük işlevsellik değerlendirmesi, kişinin bir işi tamamlayıp tamamlamadığının yanında bunu yaparken gereken zamanı, desteği ve ortaya çıkan sonuçları da kapsar.
Benzer belirtilere yol açan durumlar nasıl incelenir?
Uyku yetersizliği, kaygı, duygu durum sorunları, dil ve öğrenme güçlükleri de dikkati etkileyebilir. Bir çocuk yalnızca okuma ödevlerinde masadan kalkıyorsa, okuma becerileri ve metnin zorluğu ayrıca araştırılabilir. Yakınmalar aniden başladıysa yaşam koşullarındaki değişiklikler ve belirtilerin zamanlaması incelenir. Bir sağlık veya gelişim sorununun bulunması, DEHB olasılığının her zaman ortadan kalktığı anlamına gelmez. Birden fazla durum birlikte bulunabilir ve her birinin katkısını anlamak destek planını etkiler.
Öyküde gerektiğinde uyku kalitesi, işitme, görme veya başka tıbbi etkenler sorulur. Bunun kapsamı başvuran kişinin ihtiyaçlarına göre değişir. Örneğin gece boyunca sık uyanan, sabah kalkmakta zorlanan ve öğleden sonra uyuklayan bir çocukta gündüz dikkatinin uykuyla ilişkisi değerlendirmeye alınabilir. Benzer biçimde kaygılı olduğu zaman zihninin dağıldığını belirten bir ergen için belirtilerin kaygının az olduğu dönemlerde de bulunup bulunmadığı konuşulabilir. Ayrım, yalnızca o gün görülen davranışı gözlemekten daha geniş bir zaman dilimi gerektirir.
Ölçekler ve ek testler tanıya ne katar?
Derecelendirme ölçekleri belirti örneklerini standart sorularla toplar. Aile, okul ve kişinin kendi bildirimleri klinisyenin farklı ortamları karşılaştırmasına yardımcı olur. Puanlar, hangi alanların daha ayrıntılı konuşulacağı konusunda fikir verir. Ölçeğin doğru yaş grubu ve amaç için kullanılması önemlidir. Sonucun formu dolduran kişinin gözlem fırsatı, ortam ve döneme göre değişebileceği hesaba katılır.
Tanı için tek bir kan testi, beyin görüntülemesi veya bilgisayarlı görev kullanılmaz. Ek incelemeler, klinik görüşmede ortaya çıkan belirli bir soruya göre seçilir. Örneğin okulda yalnızca yazılı ifadede güçlük varsa öğrenme alanına yönelik değerlendirme istenebilir. Görüşmede kullanılan formun amacını sormak, sonuçları anlamayı kolaylaştırır. Bir ölçüm raporundan akılda kalan puanı tek başına aktarmak yerine, kullanılan aracın adını ve ölçüm koşullarını da kaydetmek yararlıdır.
Görüşmeden sonra hangi adımlar planlanır?
Klinisyen eldeki bilgileri ve belirsiz kalan noktaları açıklayabilir. Bazen tanıya ilişkin karar verilir, bazen okuldan ek gözlem ya da başka bir uzmanlık alanından değerlendirme istenir. Görüşme bittiğinde kişinin günlük yaşamda hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğu ayrıca konuşulabilir. Okul ve evde denenebilecek düzenlemeler, tanısal değerlendirmenin bütün ayrıntılarının sonuçlanmasını beklemek zorunda olmayabilir.
Aileler ve yetişkinler görüşmeden ayrılmadan önce hangi bilgiyi ne zaman ileteceklerini netleştirebilir. Örneğin öğretmenden dönem sonunu beklemek yerine iki hafta boyunca ödev başlangıcını ve tamamlanmasını gözlemesi istenebilir. Sonraki görüşmenin amacı belirlenirse gereksiz belge toplama yükü azalır. Kişinin kendi hedefi de kaydedilmelidir. Bir öğrenci için arkadaş oyununa daha rahat katılmak, yetişkin için randevularını takip etmek öncelikli olabilir. Böylece değerlendirmedeki bulgular günlük yaşamla ilişkilendirilebilir.