DEHB belirtileri dikkati sürdürme ve işleri düzenleme güçlüğü, yaşa göre belirgin hareketlilik veya dürtüleri yönetmede zorlanma şeklinde görülebilir. Bu davranışlar gelişim düzeyi, süreklilik, görüldüğü ortamlar ve günlük yaşama etkisiyle birlikte değerlendirilir.

Günlük işlerde DEHB belirtileri nasıl fark edilir?
Dikkatsizlik, bir görevi dinlerken ya da sürdürürken bazı adımları kaçırma, işin sırasını kaybetme, ayrıntıları gözden kaçırma veya gerekli eşyaları bulamama şeklinde görülebilir. Örneğin bir öğrenci konuyu anladığı hâlde iki sayfalı ödevin ikinci sayfasını fark etmeyebilir. Bir yetişkin çevrim içi toplantı sırasında ilk kararı not alıp sonraki teslim tarihini kaçırabilir. Bir görevin yapılmamış olması, güçlüğün hangi aşamada başladığını göstermez. Görevi anlamak, başlatmak, sürdürmek ve teslim etmek ayrı ayrı gözlenebilir.
Dikkat düzeyi gün içinde ve göreve göre değişebilir. Çocuk seçtiği oyuna uzun süre katılırken, daha yavaş ilerleyen bir yazılı etkinlikte defalarca yönlendirme isteyebilir. Bu fark, iki etkinliğin ilgi çekiciliği, yapısı ve geri bildirimi ile birlikte ele alınır. Görevi yapabilmek için dışarıdan kaç kez yardım gerektiğini kaydetmek, “yapıyor” ve “yapamıyor” gibi genel değerlendirmelerden daha açıklayıcıdır. Uyku, iş yükü ve ortamın gürültüsü de gözlemin anlaşılmasına katkı sağlar.
Hareketlilik ve dürtüsellik nasıl görünür?
Hareketlilik oturması beklenen ortamda sık kalkma, ellerini ve ayaklarını sürekli oynatma veya daha sakin etkinliklerde hareket etmeye ihtiyaç duyma biçiminde görülebilir. Dürtüsellik ise soru bitmeden yanıt verme, sırayı beklemekte zorlanma, konuşmayı bölme veya bir etkinliğe zamanlamayı gözetmeden katılma örnekleriyle fark edilebilir. Bu davranışlar küçük çocuklarda gelişimin doğal bir parçası olarak da görülebilir. Değerlendirmede yaşa göre beklenen düzey, davranışın sürekliliği ve kişinin günlük yaşamına etkisi birlikte ele alınır.
Öğretmenin “çok konuşuyor” gözlemi tek başına sınırlı bilgi verir. Çocuk grup tartışması sırasında katılmak istiyor olabilir, sessiz çalışma boyunca arkadaşının işini bölüyor olabilir veya yönergeyi anlamadığı için soru soruyor olabilir. Olayın zamanı ve nasıl sonuçlandığı ayrımı kolaylaştırır. Ergenlikte ve yetişkinlikte hareketlilik daha çok iç huzursuzluk veya uzun oturulan toplantılarda sık mola verme ihtiyacı şeklinde anlatılabilir. Dürtüselliğin günlük sonucu da yaşa göre değişebilir.
DEHB belirtileri evde, okulda ve arkadaş ortamında nasıl değişir?
Evde hazırlanma, eşyaları toplama ve bir rutini hatırlama gibi işlerde güçlük görülebilir. Okulda uzun yazılı görevler, malzeme takibi, sınıf içi geçişler ve grup çalışmaları farklı beklentiler oluşturur. Arkadaş oyunlarında ise sıra ve kural değişikliklerini takip etmek veya heyecanlandığında konuşmaya ara vermek zor gelebilir. Bir ortam daha yapılandırılmışsa ya da yetişkin sık ipucu veriyorsa güçlük daha az görünür olabilir.
Farklı gözlemlerin birlikte okunması önemlidir. Öğretmen bir çocuğun sınıf içinde görevlerini bitirdiğini söyleyebilir. Aile ise ev ödevinin yetişkin hatırlatması olmadan ilerlemediğini anlatabilir. Öğretmen dersin aşamalarını tahtaya yazıyorsa, evde sözlü verilen uzun yönerge farklı bir yük oluşturabilir. Karşılaştırma, davranışı bir kişilik özelliği olarak etiketlemek yerine hangi görevde ve hangi koşulda zorlanıldığını gösterir. Bu bilgi okulda ve evde denenebilecek destekleri seçerken de işe yarar.
Ergenlerde ve yetişkinlerde hangi DEHB belirtileri öne çıkar?
Ergenlikte birden fazla öğretmen, farklı teslim tarihleri ve daha bağımsız çalışma beklentisi gündeme gelebilir. Daha önce öğretmenin sık hatırlatmasıyla yürüyen görevler, öğrenci kendi takvimini izlemeye başladığında aksayabilir. Örneğin ders kitabını evde unutmakla bir projeyi planlamayı sürekli son güne bırakmak farklı türde zorluklardır. Ailenin gördüğü sonucun yanında ergenin neyi zor bulduğunu duymak gerekir.
Yetişkinlerde belirtiler randevuları, ev işlerini ve iş sorumluluklarını aynı anda yönetirken daha belirgin olabilir. Bir kişi kendine uygun bir takvim veya iş bölümü kurduğunda daha az zorlanabilir. Dışarıdan başarılı görünen bir işin, kişinin yoğun son dakika çabasıyla tamamlanıp tamamlanmadığı da önemlidir. İlk kez yetişkinlikte başvuran kişide klinisyen çocukluk dönemine ilişkin örnekleri araştırır. Yakın zamanda başlayan dikkat güçlüğünde ise uyku, stres ve başka etkenler de değerlendirilir.
Bir belirti ne zaman değerlendirme gerektirir?
Tek bir davranış ya da kısa süreli bir dönem üzerinden DEHB tanısı çıkarılamaz. Klinik değerlendirmede davranışların kalıcılığı, yaşa ve gelişim düzeyine göre belirginliği, birden fazla ortamda görülmesi ve öğrenme, ilişkiler veya günlük sorumluluklara etkisi araştırılır. Örneğin zaman zaman eşyasını unutmakla çoğu gün eksik malzeme nedeniyle derse katılamamak arasında işlevsellik açısından fark vardır.
Belirtilerin ortaya çıkış zamanını da düşünün. Ev değişikliği, yas, uyku düzeninin bozulması veya dersin içeriğindeki değişiklik gibi durumlar aynı döneme denk gelebilir. Bir çocuğun yalnızca anlamakta zorlandığı derste dikkatini kaybetmesi, öğrenme alanının incelenmesini gerektirebilir. Başka durumlar DEHB ile birlikte bulunabileceği için gözlemlerin bütünü önemlidir. Çocuğun güçlü olduğu ve daha az destekle çalıştığı koşullar da değerlendirmeyi tamamlar.
Gözlem notu nasıl hazırlanır?
Bir davranışın öncesini, davranış sırasında olanları ve sonrasını ayırarak yazın. “Sabah hazırlığı kötü geçti” yerine “Çanta hazırlanırken suyu unuttu, yetişkin listeyi gösterince ekledi, evden zamanında çıkabildi” gibi gözlenebilir bir örnek verin. Tarihi, ortamı ve görevi not edin. Benzer bir davranış sık tekrarlanıyorsa yaklaşık sıklığını yazın. Çocuğun yaptığı işi hangi destekle tamamlayabildiği de kayda geçebilir.
İki farklı ortamdan birkaç örnek toplamak, çok sayıda sıfat yazmaktan daha yararlıdır. Kişinin kendi açıklamasını ayrıca not edin. Örneğin çocuk masadan kalktığında yetişkin hareket etmek istediğini düşünebilir. Çocuk ise yönergenin sonunu duymadığını söyleyebilir. Görüşmeye götüreceğiniz notlarda gözlemle yorumu ayırmak, bu iki açıklamanın aynı anda ele alınmasına olanak verir. Gözlem notunu puan cetveline dönüştürmek gerekmez. Amaç klinisyene günlük yaşamdaki durumu anlaşılır biçimde aktarmaktır.